رویکردی نو بر  آموزش مدارس

رویکردی نو بر آموزش مدارس

بررسی رابطه نظریه نفس ناطقه و مراتب آن با مدل‌های تربیت اجتماعی انسان در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، گروه علوم تربیتی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران
2 استادیار، گروه علوم تربیتی، دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه آزاد اسلامی، ساری، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی رابطه نظریه نفس ناطقه و مراتب آن با مدل‌های تربیت اجتماعی انسان در قرآن پرداخته است. در ابتدا، مفهوم نفس ناطقه در فلسفه اسلامی و نقش آن در فرآیند کمال انسانی توضیح داده شده است. نفس ناطقه به عنوان جوهره عقلانی انسان، از طریق عقل و اراده به فعلیت می‌رسد و در این مسیر به کمالات عقلانی و معنوی دست می‌یابد. سپس، تأثیر تربیت اجتماعی در تحقق فعلیت نفس ناطقه مورد بررسی قرار گرفته است. قرآن کریم بر اهمیت تربیت اجتماعی در اصلاح فرد و جامعه تأکید دارد و آن را ابزاری برای دستیابی به کمالات انسانی معرفی می‌کند. در این راستا، مدل‌های تربیت اجتماعی قرآن به‌طور مستقیم با مراتب نفس ناطقه مرتبط است. مقاله همچنین به نقش عقل و اراده در تربیت اجتماعی و تأثیر آن‌ها در رشد فردی و اجتماعی پرداخته است. عقل به عنوان وسیله تفکر و اراده به عنوان نیروی اجرایی، در مسیر تکامل فرد و جامعه نقش کلیدی دارند. در نهایت، این مقاله نتیجه‌گیری می‌کند که تربیت اجتماعی در قرآن، به‌عنوان ابزاری مؤثر، نه تنها موجب کمال فردی بلکه باعث شکل‌گیری جامعه‌ای اخلاقی و سالم می‌شود. بر این اساس، فرآیند تربیت اجتماعی در قرآن و فلسفه اسلامی به‌طور هم‌زمان به تکامل فرد و جامعه پرداخته و در تحقق فعلیت نفس ناطقه مؤثر است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the Relationship between the Theory of the Rational Soul and Its Levels and Models of Human Social Education in the Qur’an

نویسندگان English

Rababeh Hassanniai 1
Ladan Salimi, 2
Vahid Fallah 2
1 Ph.D. Student in Philosophy of Education, Department of Educational Sciences, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Islamic Azad University, Sari, Iran
2 Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Islamic Azad University, Sari, Iran
چکیده English

This study investigates the relationship between the theory of the rational soul and its levels and models of human social education in the Qur’an. First, the concept of the rational soul in Islamic philosophy and its role in the process of human perfection are explained. As the rational essence of the human being, the rational soul attains actuality through reason and will and, in this process, achieves intellectual and spiritual perfection. The study then examines the influence of social education on the actualization of the rational soul. The Holy Qur’an emphasizes the significance of social education in the reformation of both the individual and society and presents it as a means of attaining human perfection. In this regard, the Qur’anic models of social education are directly related to the various levels of the rational soul.The article also examines the roles of reason and will in social education and their influence on individual and social development. Reason, as the faculty of thought, and will, as the executive power of human action, play essential roles in the development and perfection of both the individual and society. Finally, the study concludes that social education in the Qur’an, as an effective means of human development, not only contributes to individual perfection but also facilitates the formation of a healthy and ethical society. Accordingly, the process of social education in the Qur’an and Islamic philosophy simultaneously addresses the perfection of the individual and society and plays an important role in the actualization of the rational soul.

کلیدواژه‌ها English

Rational Soul, Social Education, Qur&‌rsquo
an, Reason, Will
ابن سینا، حسین ابن عبداالله. (1339). الاشارات و التنبیهـات ، تصـحیح محمـود شـهابی، تهـران : انتشارات دانشگاه تهران.
امین ناجی، م. (1396). انگیزه های رشاد و تعالی انسان از دیدگاه قرآن و روانشناسی. پایان نامه.
ایزوتسو، توشیهیکو .(1368). خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمـد آرام، تهـران : نشـر فرهنـگ اسلامی .
بابایی، مظهر ، احمدی قرنی، رویا. (1403). شاخصه‌های سلامت روان در سوره لقمان: تطبیق با نظریه انسان‌گرایانه کارل راجرز، دوفصلنامه اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر  دوره 3، شماره 2، صص: 95-127
باقری، خسرو (1398). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. جلد اول. تهران: موسسه فرهنگی مدرسه برهان 
بحرانى، هاشم بن سلیمان. (1416). البرهان فى تفسیر القرآن. تهران: ناشر بنیاد بعثت.
برنجکار، رضا. (1375). «حضور اراده در مبادی عمل» روش‌شناسی علوم انسانی، ش6، صص34تا45.
بهمن‌پور، م. س. (۱۳۹۵). ابعاد روان‌شناختی نفس در قرآن. نشریه پژوهش‌های قرآن و حدیث.
ملکی، ح. (1390). مبانی و اصول تعلیم و تربیت اسلامی.
دینانی، غ. ح. ا.  (۱۳۹۱). خرد و خردورزی در قرآن. نام ناشر
پارسانیا، ح. (۱۳۹۳). نظریه معرفت در علوم انسانی اسلامی.
بلانچارد، کن (1379) مدیریت بر قلب ، ترجمه عبدالرضا رضایی نژاد، تهران: نشر افرا
پودینه، علی رضا. (1402). بررسی نقش و منزلت عقل و عواطف در تربیت اخلاقی از منظر استاد مطهری، https://civilica.com/doc/1847114
جان نثاری، حسین علی؛ واعظی ، سید حسین (1396) بررسی و تبیین نقش عقلانیت در تربیت از منظر قرآن کریم ، مجله پژوهش در برنامه درسی ، دوره 14 ، ش (55) صص 147-159
جوادی آملی، عبدالله. (1388 ش). «نفس مسوله و راه های رهایی از آن»، پاسدار اسلام، شماره ۲۰۳.
حر عاملى، (1412). وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت لاحیاءالتراث،  ج 8،
حقانی زنجانی،حسین (1376)، «فلسفۀ اخلاق؛ نظریۀ اخلاق مبتنی بر اراده و عقل» ، مکتب اسلام، ش8، صص 29تا36.
داودی، محمد. (1388). تربیت اخلاقی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
رسولیان، علی و همکاران. (1399). عوامل و موانع فردی رشد و تعالی انسان از منظر قرآن و روایات. سومین همایش ملی پژوهش های قرآنی.
رضاعلی، محمد ؛ ایمانی پور، سجاد ، ثروتی، زهرا. (1403). «بررسی عوامل مؤثر بر رشد و تعالی شخصیت انسان در جامعه اسلامی: مورد مطالعه سلمان فارسی» دوفصلنامه اسلام شناسی و قرآن پژوهی در جهان معاصر  ،دوره 3، شماره 2، اسفند 1403، صص: 187-212
سعیدی روشن، محمّد باقر. (1389) زبان قرآن و مسائل آن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سلیمانی، فاطمه، 1384، «بررسی ارادۀ انسان از دیدگاه متکلمین و فلاسفۀ اسلامی»، مجلۀ حکمت سینوی، ش30و31، صص54تا77
شیرازی، ابوالقاسم بن عبدالنبی(1384)  مناهج أنوار المعرفة فی شرح مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، تهران، خانقاه احمدی.
شیروانی، علی (1387). تاملی در ویژگی‌های روش شناختی مکتب فلسفی صدرالمتالهین. فصلنامه روش شناسی علوم انسانی. شماره 56
صدرالمتألهین شیرازى، محمدبن ابراهیم (1376) . تفسیر القران الکریم. قم: انتشارات مصطفوی
طباطبایی، سیدمحمدحسین، (1386) ، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی
ﻃﺒﺎﻃﺒﺎﻳﻲ، ﻣﺤﻤﺪﺣﺴﻴﻦ،(1360) ."رواﺑﻂ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ در اﺳﻼ م”، ﺗﺮﺟﻤﺔ ﺣﺠﺘﻲ ﻛﺮﻣﺎﻧﻲ، ﺗﻬﺮان، اﻧﺘﺸﺎرات ﺑﻌﺜﺖ
عابدی، منیژه، نوروزی، رضاعلی، بختیار نصر ابادی، حسینعلی. (1390).  «تربیت اجتماعی از دیدگاه فردگرایان و نقد آن بر اساس دیدگاه علامه طباطبایی» پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، سال نوزدهم، دوره جدید، ش (12) صص: 39-63
عبداللهی، محبوبه. (1377). «شناخت نفس و تزکیه آن جهت وصول به حضرت حق»، زبان و ادب فارسی، دوره ۴۱، شماره ۱۶۸
عبدخدایی، محمد سعید (1376) »بنیادهای بهداشت روانی در رهنمودهای قرآن کریم .«دانشکده الهیات مشهد، 37 و .38
علیمرادی، زهرا؛ مهکام، رضا. (1399). «مقایسه مفهومی پایگاه‌های شخصیت با مراتب نفس بر اساس رویکردهای فلسفی، عرفانی و تفسیری»، پژوهشنامه روانشناسی اسلامی، دوره ۶، شماره ۱۳
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1372). راه روشن (ترجمه المحجة البیضاء)، مشهد، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.
قائمی نیا، علیرضا. (1390). معناشناسی شناختی قرآن. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
کلینی، محمد بن یعقوب. (1365). فروع کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، .ق، ج۵،
گوتک، جرالد لی. (1380). مکاتب فلسفی و آراء تربیتی. ترجمه محمدجعفر پاکسرشت. تهران: سمت
محمدی ری شهری، محمد. (1370). میزان الحکمه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی
مصباح یزدی، محمدتقی.(1379). خودشناسی برای خودسازی، قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی
مطهری، مرتضی. (1362). انسان در قرآن. تهران: انتشارات صدرا.
مظلومی، رجبعلی. (1389). گامی در مسیر تربیت اسلامی: از کودکی تا بلوغ (جلد 1). تهران: آفاق.
مفید، محمدبن محمد. (1413). اإلرشاد فی معرفة حج جاهل على العباد. قم: الموتمر العالمی اللفیه الشیخ المفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة
مکارم شیرازی، ناصر. (1377). اخلاق در قرآن، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب(ع)
طالب ، مهدى. (1376).  اصول و اندیشه هاى تعاونى، تهران، دانشگاه تهران
مکارم شیرازى، ناصر و دیگران. (1364). تفسیر نمونه،ج2،  قم، دارالکتب الاسلامیه
یوسفی‌زاده، سمیه. (1386). نسبت ارادۀ انسان با خداوند از دیدگاه حکمت متعالیه، مشهد: دانشگاه فردوسی